ابا منذر رمت الوفاء فهبته و حدت [ 30 - پ ] كما حاد البعير عن الدحض * ( وَنُفِخَ فِي الصُّورِ ذلِكَ يَوْمُ الْوَعِيدِ ) * ، گفت : و در صور دمند آن روز كه روز وعيد باشد ، يعنى روز قيامت . * ( وَجاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَشَهِيدٌ ) * ( 1 ) ، فرداى قيامت هر كسى مىآيد با او سايقى باشد كه او را مىراند چنان كه شتر را مىرانند به عرضگاه ، و گواهى كه بر او گواهى دهد به آن كه او كرده باشد در دنيا از خير و شر . ضحّاك گفت : سايق از فرشتگان باشد و گواه هم از او باشد اندام او كه بر او گواهى دهد . عبد اللَّه عبّاس گفت : سايق ، فرشتگان باشند ( 2 ) و گواه ، عمل او باشد . ديگران گفتند : هم سايق و هم گواه فرشتگان باشند . * ( لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا ) * ، اين جا هم قول مضمر است و تقدير آن كه : فيقول له . خداى تعالى او را گويد : تو از اين روز غافل بودى ، ما ( 3 ) پوشش برداشتيم تا آنچه به خبر مىشنيدى به عيان بديدى ، و مراد به « كشف غطاء » آن است كه آنچه معدوم بود در وجود آورديم ، آنچه در كتم و پردهء عدم بود به صحراى وجود آورديم به منزلت آن كه چيزى در پوشش ( 4 ) باشد ظاهر گردانند . * ( فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ ) * چشمت امروز تيز است ، يعنى امروز شك نكنى در آنچه دين ( 5 ) شاك بودى ( 6 ) ، و اين بر سبيل تعيير و تعنيف فرمود . مجاهد گفت : معنى آن است كه تيز بنگر ( 7 ) به زبانهء ترازو تا به جانب حسنات مىرود يا به جانب سيّئات ، و درست آن است كه اوّل گفتيم كه مراد به « بصر » علم است در جملهء آنچه او آن را منكر بود و عاصم الجحدرىّ خواند [ 31 - ر ] : لقد كنت ، بكسر « تا » و كسر كافهاى ضمير در آيت ردّا الى النفس .

--> ( 1 ) . كا ، گا گفت . ( 2 ) . آج ، كا : فرشته‌اى باشد آد ، گا : فرشته بود . ( 3 ) . كا : تا . ( 4 ) . كا : پوششى . ( 5 ) . آج ، كا : دى ، آد ، گا : ديروز . ( 6 ) . آج : شك داشتى . ( 7 ) . آج و ديگر نسخه بدلها و نيك بنگر .